Czy to zachowanie, czy ból? Jak osoba z demencją może pokazywać, że coś ją boli

Ból w demencji: jak go rozpoznać, gdy osoba nie potrafi powiedzieć, co ją boli

Osoba z demencją może przestać mówić, że boli ją biodro. Może nie pamiętać, kiedy ból się zaczął, nie rozumieć skali od zera do dziesięciu albo wskazywać inne miejsce niż rzeczywiste źródło dolegliwości. Czasami jedyną widoczną zmianą staje się odpychanie ręki podczas ubierania, odmowa wstania z fotela, niespokojne chodzenie, krzyk, wycofanie albo gorszy sen.

Nie oznacza to, że demencja zmniejszyła zdolność odczuwania bólu. Zmieniła przede wszystkim możliwość rozpoznania, nazwania i przekazania tego, co dzieje się w ciele. W bardziej zaawansowanej chorobie człowiek może nadal bardzo wyraźnie doświadczać bólu, choć nie potrafi już powiedzieć: „boli mnie prawe kolano, szczególnie kiedy wstaję”.

To właśnie wtedy łatwo o pomyłkę. Napięcie ciała zostaje uznane za upór, krzyk za „agresję”, a odsuwanie się podczas mycia za kolejny objaw demencji. Czasami rzeczywiście chodzi o lęk, niezrozumienie sytuacji, zimno, brak prywatności albo zbyt szybkie podejście. Ból jest jednak jedną z przyczyn, które trzeba sprawdzić, zanim zachowanie zostanie przypisane wyłącznie chorobie mózgu.

Zachowanie i ból nie są dwiema oddzielnymi odpowiedziami

Zachowanie jest tym, co widzimy. Ból może być tym, co je wywołuje.

Osoba, która odpycha opiekuna podczas kąpieli, może bać się rozbierania, wody albo utraty równowagi. Może też odczuwać ból barku, gdy ktoś unosi jej rękę, ból biodra podczas przekładania nogi przez brzeg wanny albo pieczenie podrażnionej skóry. Jedna reakcja nie wskazuje jeszcze przyczyny. Pokazuje, że należy zwolnić i sprawdzić, co dzieje się w tym konkretnym momencie.

Podobnie wygląda to przy jedzeniu. Odmowa posiłku może wynikać z braku rozpoznania jedzenia, trudności z połykaniem, nadmiaru bodźców albo depresji. Może również oznaczać bolący ząb, źle dopasowaną protezę, aftę, suchość w ustach, refluks, nudności lub ból przy przełykaniu.

Niespokojne chodzenie nie zawsze jest „wędrowaniem”. Człowiek może próbować zmienić pozycję, ponieważ nie potrafi wygodnie usiąść. Może chodzić z powodu bólu pleców, parcia na mocz, zaparcia albo ucisku odzieży. Z drugiej strony osoba odczuwająca ból może prawie przestać się poruszać, spać więcej, nie wstawać do posiłku i ograniczać kontakt z innymi. Spokojne zachowanie nie jest dowodem braku cierpienia.

NICE zaleca, aby przed rozpoczęciem leczenia pobudzenia lub innych oznak silnego napięcia u osoby z demencją przeprowadzić uporządkowaną ocenę i poszukać przyczyn klinicznych oraz środowiskowych. Wśród nich wymienia ból, delirium i niedostosowany sposób sprawowania opieki. [4] Środek uspokajający może ograniczyć widoczny krzyk lub ruch, ale nie wyleczy bolącego stawu, złamania, zatrzymania moczu ani rany.

Demencja nie odbiera człowiekowi prawa do własnego opisu

Obserwacja nie powinna od razu zastępować rozmowy. Wiele osób z łagodną, a także umiarkowaną demencją nadal potrafi wiarygodnie powiedzieć, że coś je boli, zwłaszcza gdy pytanie dotyczy obecnej chwili i zostaje podane w prostej formie.

Zamiast rozbudowanego pytania o miejsce, charakter, czas trwania i nasilenie bólu lepiej przekazywać jedną informację naraz:

„Czy teraz coś Cię boli?”

„Boli tutaj?”

„Boli, kiedy podnosisz rękę?”

„Ból jest mały, średni czy duży?”

Po każdym pytaniu potrzebna jest chwila ciszy. Osoba może rozumieć zdanie, ale potrzebować więcej czasu na odnalezienie odpowiedzi. Jeżeli liczby od zera do dziesięciu stały się zbyt abstrakcyjne, można użyć prostych określeń słownych, skali z twarzami albo sylwetki ciała, na której osoba pokaże miejsce dolegliwości. Pomaga również gest i wskazanie konkretnej części ciała.

Odpowiedź nadal należy traktować poważnie, nawet gdy człowiek nie pamięta, od kiedy boli, podaje różne informacje albo po kilku minutach zaprzecza wcześniejszej wypowiedzi. Zaburzenia pamięci utrudniają odtworzenie historii bólu, ale nie unieważniają doświadczenia obecnej chwili.

Brak słownej odpowiedzi także nie oznacza braku bólu. Wraz z postępem demencji coraz większe znaczenie zyskują obserwacja, znajomość zwykłego sposobu funkcjonowania danej osoby oraz ocena prowadzona przez rodzinę i personel medyczny.

Najwięcej mówi zmiana względem własnej normy

Nie istnieje jeden wygląd człowieka, którego boli. Ktoś przez całe życie głośno reagował na niewielki uraz, inna osoba milczała nawet przy poważnych dolegliwościach. Jedna marszczy brwi, druga nieruchomieje. Dlatego tak istotne jest porównywanie obecnego zachowania z własną normą człowieka, a nie z wyobrażeniem o tym, jak powinien wyglądać ból.

Rodzina często zauważa te różnice wcześniej niż ktoś, kto widzi pacjenta po raz pierwszy. Zdanie: „Mama zawsze dużo chodziła, a od wczoraj nie chce obciążać prawej nogi” wnosi więcej niż ogólna informacja, że stała się mniej aktywna. Podobną wartość ma obserwacja, że tata zwykle nie protestował podczas golenia, a teraz odwraca głowę i zaciska szczękę, gdy dotykany jest lewy policzek.

Twarz i spojrzenie

Ból może być widoczny w zmarszczeniu brwi, zaciśnięciu powiek, napięciu okolicy ust, grymasie, drżeniu brody, zaciśniętej szczęce albo nagłej zmianie spojrzenia. Czasem twarz wydaje się przestraszona lub smutna. Zmiana może pojawiać się tylko podczas poruszania bolącą częścią ciała.

Brak wyraźnego grymasu nie wyklucza bólu. Mimika może być ograniczona przez parkinsonizm, przebyty udar, osłabienie mięśni albo sam przebieg choroby neurologicznej. Nie każda osoba ma też możliwość odwrócenia się, odsunięcia czy obrony przed dotykiem.

Głos i sposób oddychania

Jęczenie, wzdychanie, powtarzanie jednego słowa, wołanie, krzyk, płacz, przeklinanie albo wydawanie wcześniej niesłyszanych dźwięków mogą towarzyszyć bólowi. Sygnałem bywa również nietypowa cisza u osoby, która zwykle dużo mówiła.

Przyspieszony, ciężki lub nieregularny oddech wymaga szczególnej ostrożności. Może towarzyszyć bólowi, ale może też wskazywać na chorobę układu oddechowego lub krążenia. Nie powinien być interpretowany wyłącznie jako element skali bólu, szczególnie gdy pojawił się nagle.

Napięcie i ruch

Osoba może chronić jedną stronę ciała, przytrzymywać brzuch, pocierać policzek, podciągać nogi, zaciskać pięści albo układać się w nietypowej pozycji. Może cofać rękę przy dotyku, odpychać opiekuna, usztywniać ciało albo nie pozwalać się obrócić.

Warto zwrócić uwagę na zmianę chodu, utykanie, krótsze kroki, trudność ze wstawaniem, niechęć do schylania się i rezygnację z używania jednej ręki. Po upadku sygnałem urazu może być samo odciążanie nogi, nawet jeżeli nie widać dużego siniaka.

Niepokój ruchowy również może być reakcją na ból. Człowiek wierci się, wielokrotnie wstaje, kołysze, chodzi po pokoju albo stale zmienia pozycję, ponieważ żadna nie przynosi ulgi.

Sen, jedzenie i codzienne czynności

Ból może zaburzać zasypianie, wybudzać w nocy albo powodować senność po nieprzespanej nocy. Może zmniejszać apetyt, wydłużać posiłki i utrudniać gryzienie. Człowiek rezygnuje ze spaceru, nie chce wstać do toalety, przestaje robić coś, co wcześniej lubił, albo wymaga znacznie większej pomocy.

Zmieniają się też relacje. Osoba może wycofać się, unikać dotyku, stać się drażliwa, płaczliwa lub bardziej zależna od obecności opiekuna. Może odmawiać mycia, ubierania, zmiany pozycji albo rehabilitacji. Badania wskazują na związek bólu między innymi z pobudzeniem, agresją, zaburzeniami snu, pogorszeniem funkcjonowania i wycofaniem. Żaden z tych objawów nie jest jednak swoisty wyłącznie dla bólu.

Kontekst jest ważniejszy niż pojedynczy sygnał

Najwięcej informacji przynosi chwila, w której reakcja się pojawia.

Napięcie podczas podnoszenia ręki może prowadzić do barku. Krzyk przy zmianie pieluchomajtek może wiązać się z podrażnieniem skóry, raną, bólem biodra albo bolesnym oddawaniem moczu. Odmowa gryzienia twardszego jedzenia kieruje uwagę na jamę ustną, zęby i protezę. Pogorszenie podczas wstawania może wskazywać na stawy, kręgosłup, osłabienie albo uraz po niedawnym upadku.

Obserwację warto prowadzić zarówno w spoczynku, jak i podczas codziennego ruchu. Część przewlekłych dolegliwości mięśniowo-szkieletowych pozostaje prawie niewidoczna, dopóki osoba nie próbuje wstać, przejść kilku kroków, obrócić się w łóżku albo unieść ręki. IASP wyraźnie zaleca ocenę podczas odpoczynku oraz podczas przemieszczania i codziennych czynności.

Nie oznacza to celowego prowokowania bólu. Nie należy wielokrotnie uciskać brzucha, poruszać bolącym stawem ani zmuszać osoby do chodzenia, aby „sprawdzić reakcję”. Wystarczy obserwacja czynności, która i tak jest potrzebna, wykonywana powoli i z możliwością zatrzymania.

Przydatne jest również sprawdzenie, co wydarzyło się wcześniej. Znaczenie może mieć upadek, nowy lek, zabieg, zaparcie, zmiana materaca, dłuższe przebywanie w jednej pozycji, nowe obuwie, problemy z protezą zębową albo infekcja. Rodzina nie musi od razu znać diagnozy. Jej zadaniem jest uchwycenie wzorca i przekazanie go osobie, która może zbadać pacjenta.

Nagła zmiana wymaga myślenia także o delirium

Ból może zwiększać niepokój i dezorientację. Nagła zmiana zachowania trwająca kilka godzin albo dni może jednak oznaczać delirium, czyli ostre zaburzenie stanu psychicznego wywołane między innymi infekcją, urazem, odwodnieniem, zatrzymaniem moczu, zaparciem, działaniem leków lub właśnie nieopanowanym bólem.

Osoba może stać się bardzo pobudzona, ale może też nagle ucichnąć, przestać jeść, dużo spać i znacznie trudniej nawiązywać kontakt. Ta druga postać bywa przeoczana, ponieważ nie przeszkadza otoczeniu.

Gwałtownego pogorszenia nie należy wyjaśniać kolejnym etapem demencji bez oceny lekarskiej. Podobnie sama zmiana zachowania nie wystarcza do rozpoznania zakażenia dróg moczowych ani innej infekcji. Potrzebne są badanie i zebranie pozostałych objawów.

PAINAD pomaga uporządkować obserwację

Gdy osoba nie potrafi już opisać bólu, lekarze i pielęgniarki mogą korzystać ze standaryzowanych narzędzi obserwacyjnych. Jednym z najbardziej znanych jest PAINAD, czyli Pain Assessment in Advanced Dementia — skala oceny bólu w zaawansowanym otępieniu. Jej polska wersja jest dostępna między innymi w materiałach Polskiego Towarzystwa Badania Bólu.

PAINAD obejmuje pięć obszarów:

  • sposób oddychania;
  • negatywne wokalizacje, takie jak jęczenie, płacz lub wołanie;
  • wyraz twarzy;
  • mowę i napięcie ciała;
  • możliwość uspokojenia i pocieszenia osoby.

Wynik pomaga porównywać obserwacje prowadzone w różnym czasie. Największą wartość ma używanie tej samej skali przed działaniem i po nim oraz obserwowanie osoby zarówno w spoczynku, jak i podczas ruchu lub czynności pielęgnacyjnej.

Skala nie wskazuje miejsca ani przyczyny bólu. Nie odróżni bolącego zęba od złamania, lęku, duszności czy delirium. Nie zastąpi badania lekarskiego i nie powinna automatycznie prowadzić do podania konkretnego leku. Narzędzia obserwacyjne są pomocą w rozpoznawaniu prawdopodobnego bólu oraz monitorowaniu zmiany, a nie samodzielną diagnozą. Przeglądy badań pokazują również, że skale różnią się jakością dowodów i nie każda sprawdza się równie dobrze w każdej sytuacji.

Rodzina nie musi samodzielnie przeliczać każdego punktu. Może korzystać z obszarów PAINAD jak ze wspólnego języka podczas rozmowy z personelem:

„Podczas obracania mama marszczy brwi, usztywnia prawą nogę i jęczy. W spoczynku tego nie robi.”

Taka informacja jest znacznie bardziej użyteczna niż zdanie: „Mama była dziś agresywna”.

Najczęstsze źródła bólu bywają bardzo zwyczajne

Osoba z demencją doświadcza tych samych chorób i urazów co inni ludzie. W starszym wieku często nakłada się kilka źródeł bólu. Choroba zwyrodnieniowa stawów może współistnieć z bólem kręgosłupa, neuropatią cukrzycową, zaparciem i źle dopasowaną protezą zębową.

Częstymi przyczynami są dolegliwości stawów i mięśni, urazy po upadku, złamania, odleżyny, otarcia, odparzenia, pęknięcia skóry, uciskające obuwie, wrastający paznokieć, infekcje, zaparcie, zatrzymanie moczu, problemy stomatologiczne, suchość w ustach, refluks oraz ból związany z inną przewlekłą chorobą.

U osoby mniej mobilnej trzeba oglądać skórę w miejscach narażonych na ucisk: na piętach, kości krzyżowej, biodrach, łokciach i łopatkach. Zaczerwienienie, które nie blednie po odciążeniu, uszkodzenie skóry, wilgoć, obrzęk albo nieprzyjemny zapach wymagają konsultacji pielęgniarskiej lub lekarskiej.

Jama ustna również zasługuje na regularną kontrolę. Pęknięta proteza, ranka pod protezą, stan zapalny dziąsła czy złamany ząb mogą ujawniać się tylko niechęcią do jedzenia, żuciem jedną stroną albo odsuwaniem szczoteczki. Do stomatologa w ramach NFZ nie potrzeba skierowania.

Pierwsza reakcja rodziny zaczyna się od zatrzymania czynności

Gdy podczas mycia, ubierania, obracania albo wstawania pojawia się nagłe napięcie, grymas czy krzyk, warto przerwać ruch. Dalsze wykonywanie czynności siłą może nasilić zarówno ból, jak i lęk.

Pomaga spokojne poinformowanie, co będzie się działo, podparcie bolącej części ciała oraz zmiana pozycji. Można sprawdzić, czy ubranie nie uciska, czy w bucie nie ma kamyka, czy skóra nie jest podrażniona i czy nie pojawił się obrzęk, rana lub siniak. Nie należy wykonywać bolesnych testów ani intensywnie uciskać podejrzanego miejsca.

Ciepły okład, chłodzenie, masaż i ćwiczenia nie są rozwiązaniami uniwersalnymi. Przy zaburzeniach czucia łatwiej o oparzenie lub odmrożenie, a masaż może zaszkodzić przy złamaniu, zakrzepie albo ostrym stanie zapalnym. Takie metody powinny być dopasowane do rozpoznanej przyczyny i wcześniejszych zaleceń lekarza lub fizjoterapeuty.

W oczekiwaniu na konsultację warto zapisać dokładny czas zmiany, sytuację, w której się pojawiła, wygląd twarzy, dźwięki, pozycję ciała, wpływ ruchu, temperaturę, ostatnie wypróżnienie, sposób oddawania moczu, niedawne upadki i zmiany leków. Przydatna będzie aktualna lista wszystkich preparatów, również tych dostępnych bez recepty i suplementów.

Krótki film nagrany podczas naturalnie występującej sytuacji może pomóc lekarzowi zobaczyć zmianę, której osoba nie pokaże w gabinecie. Nagrywanie nie powinno jednak opóźniać pomocy ani polegać na ponownym wywoływaniu bolesnego ruchu.

Leczenie powinno objąć przyczynę, ulgę i ponowną ocenę

Samo rozpoznanie możliwego bólu nie kończy postępowania. Trzeba poszukać jego źródła, dobrać leczenie i sprawdzić, czy przyniosło ono poprawę.

Jeżeli osoba po leczeniu łatwiej wstaje, spokojniej śpi, pozwala dotknąć wcześniej chronionej części ciała albo wraca do jedzenia, jest to ważna informacja. Poprawa po leku przeciwbólowym może wspierać przypuszczenie, że ból odgrywał rolę. Nie zawsze mówi jednak, skąd pochodził. Brak poprawy również nie wyklucza bólu. Lek mógł być niedopasowany do jego rodzaju, dawka mogła być niewystarczająca albo przyczyna wymaga leczenia zabiegowego, stomatologicznego, przeciwzapalnego lub innego postępowania.

Badanie z udziałem mieszkańców domów opieki z umiarkowaną lub zaawansowaną demencją pokazało, że uporządkowane, stopniowe leczenie bólu może zmniejszać także pobudzenie i agresję. Nie oznacza to, że każdą zmianę zachowania należy leczyć lekiem przeciwbólowym. Pokazuje natomiast, dlaczego ocena bólu powinna poprzedzać pochopne uznanie objawu za wyłącznie psychiatryczny lub „demencyjny”.

NICE zaleca stopniowy plan leczenia, który równoważy ulgę w bólu z ryzykiem działań niepożądanych. Ocenę trzeba powtarzać po zastosowanej interwencji.

Leki przeciwbólowe wymagają szczególnej ostrożności

Osobie starszej z demencją nie należy podawać przypadkowych leków znalezionych w domowej apteczce ani preparatów przepisanych komuś innemu. Choroby nerek i wątroby, niewydolność serca, choroba wrzodowa, leki przeciwkrzepliwe i wielolekowość mogą istotnie zmieniać bezpieczeństwo leczenia.

Preparaty dostępne bez recepty także mogą wchodzić w interakcje. Paracetamol występuje w wielu lekach złożonych, dlatego nieświadome łączenie produktów może prowadzić do przekroczenia dawki. Niesteroidowe leki przeciwzapalne mogą zwiększać między innymi ryzyko krwawienia, uszkodzenia nerek i powikłań sercowo-naczyniowych. Opioidy bywają potrzebne i nie powinny być automatycznie wykluczane, ale u osoby starszej mogą powodować senność, zaparcie, nudności, pogorszenie równowagi, splątanie i delirium. Ich skuteczność oraz działania niepożądane wymagają regularnej oceny.

Nie wolno samodzielnie rozkruszać tabletek o przedłużonym uwalnianiu, przecinać plastrów przeciwbólowych ani zmieniać pory lub dawki. Sposób podania trzeba uzgodnić z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza gdy pojawiły się trudności z połykaniem.

W zaawansowanej demencji problemem może stać się również zalecenie „podać w razie bólu”. Jeżeli człowiek nie potrafi poprosić o lek, cały plan zależy od tego, czy ktoś rozpozna sygnały. Warto uzgodnić z lekarzem, jakie obserwacje mają uruchamiać podanie leku doraźnego, kiedy należy ocenić efekt i w jakiej sytuacji potrzebny jest kontakt z placówką. Przy przewlekłym bólu lekarz może zdecydować o innym schemacie. Rodzina nie powinna ustalać go samodzielnie.

Polski standard nie pozwala pominąć bólu dlatego, że osoba nie użyje skali liczbowej

Każdy pacjent w Polsce ma prawo do leczenia bólu. Artykuł 20a ustawy o prawach pacjenta zobowiązuje podmiot leczniczy do określenia stopnia natężenia bólu, jego leczenia oraz monitorowania skuteczności postępowania. Prawo to nie zależy od rodzaju choroby, wieku ani zdolności do swobodnego mówienia.

Obowiązujący standard organizacyjny leczenia bólu w warunkach ambulatoryjnych wymaga zebrania informacji o przyczynie, miejscu, charakterze i okolicznościach bólu, przeprowadzenia badania oraz monitorowania skuteczności leczenia i działań niepożądanych. Stan bólu powinien być oceniany w spoczynku i w ruchu. Jeżeli pacjent nie może posłużyć się skalą liczbową, należy zastosować inną skalę dostosowaną do jego możliwości.

To istotne dla rodzin osób z demencją. Brak odpowiedzi na pytanie o liczbę od zera do dziesięciu nie zamyka oceny. Personel może wykorzystać prostszą skalę słowną, obrazkową albo narzędzie obserwacyjne przeznaczone dla osób, które nie są już w stanie samodzielnie opisać dolegliwości.

Przy nowym lub nasilającym się bólu pierwszym miejscem kontaktu jest zwykle lekarz POZ. W zależności od możliwej przyczyny potrzebne mogą być również badanie stomatologiczne, pielęgniarska ocena skóry i ran, fizjoterapeuta, ortopeda, neurolog, urolog albo inny specjalista. Gdy przyczyna pozostaje niejasna, dotychczasowe leczenie jest nieskuteczne lub powoduje trudne działania niepożądane, lekarz może rozważyć skierowanie do poradni leczenia bólu.

W placówce opiekuńczej rodzina może poprosić o informację, jak oceniany jest ból, jakiej skali używa personel, co zaobserwowano przed podaniem leku i jaki był efekt po jego zastosowaniu. Sam zapis „pacjent niespokojny” nie opisuje jeszcze oceny bólu.

Pilna pomoc jest potrzebna przy nagłej i poważnej zmianie

Pod numer 112 lub 999 należy zadzwonić przy objawach mogących oznaczać bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, między innymi przy silnym bólu w klatce piersiowej, nagłej duszności, utracie przytomności, objawach udaru, ciężkim urazie, znacznym krwawieniu, nagłym bardzo silnym bólu brzucha albo stanie, w którym osoby nie można dobudzić.

Pilnej oceny wymaga także nowa niemożność stanięcia na nodze po upadku, widoczna deformacja kończyny, szybko narastający obrzęk, utrzymujące się wymioty, zatrzymanie moczu, silny ból z gorączką oraz nagła zmiana świadomości lub zachowania sugerująca delirium.

Jeżeli stan nie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie życia, ale pogorszenie nastąpiło nagle i nie powinno czekać do otwarcia przychodni, można skorzystać z nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej. Działa ona od poniedziałku do piątku od godziny 18.00 do 8.00 oraz całodobowo w soboty, niedziele i święta. W medycznie uzasadnionych przypadkach lekarz może zdecydować o wizycie domowej.

Rodzina nie musi samodzielnie rozpoznać choroby

Bliska osoba nie musi wiedzieć, czy źródłem zmiany jest zwyrodnienie stawu, złamanie, ząb, zaparcie czy infekcja. Jej wiedza o człowieku ma jednak dużą wartość. To rodzina może zauważyć, że krok stał się krótszy, lewa ręka nie jest używana, sen nagle się pogorszył, a krzyk pojawia się wyłącznie podczas obracania na jeden bok.

Takie obserwacje nie są mało ważnym dodatkiem do badania. U osoby, która nie potrafi już opowiedzieć o swoim ciele, stają się częścią informacji klinicznej.

Demencja może odebrać słowa potrzebne do nazwania bólu. Nie odbiera potrzeby ulgi ani prawa do tego, aby cierpienie zostało zauważone, ocenione i leczone.

Źródła

  1. Alzheimer’s Society. Mental, physical and speech abilities in later stages of dementia
  2. Dementia UK. Understanding dementia and pain
  3. International Association for the Study of Pain. Pain Assessment in Dementia
  4. NICE. Dementia: assessment, management and support for people living with dementia and their carers. NG97
  5. Hartford Institute for Geriatric Nursing. Assessing Pain in Older Adults with Dementia
  6. Smith T.O., Harvey K. Psychometric properties of pain measurements for people living with dementia: a COSMIN systematic review. European Geriatric Medicine, 2022; 13(5):1029–1045. PubMed
  7. Warden V., Hurley A.C., Volicer L. Development and psychometric evaluation of the Pain Assessment in Advanced Dementia scale. Journal of the American Medical Directors Association, 2003; 4(1):9–15. PubMed
  8. Husebo B.S. i wsp. Efficacy of treating pain to reduce behavioural disturbances in residents of nursing homes with dementia: cluster randomised clinical trial. BMJ, 2011; 343:d4065. PubMed
  9. De Witt Jansen B. i wsp. Pain management for people with dementia: a cross-setting systematic review and meta-ethnography
  10. Frederiksen K.S. i wsp. A European Academy of Neurology guideline on medical management issues in dementia. European Journal of Neurology, 2020; 27(10):1809–1820. PubMed
  11. Polskie Towarzystwo Badania Bólu. Skala oceny bólu u osób z zaawansowanym otępieniem — PAINAD
  12. Rzecznik Praw Pacjenta. Prawo do leczenia bólu — podstawowe prawo każdego pacjenta
  13. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie standardu organizacyjnego leczenia bólu w warunkach ambulatoryjnych — tekst jednolity, Dz.U. 2025 poz. 612
  14. Narodowy Fundusz Zdrowia. Nocna i świąteczna opieka zdrowotna
  15. Rzecznik Praw Pacjenta. Kiedy zgłosić się na SOR, a kiedy skorzystać z nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej
  16. Pain Cues in People With Dementia: Scoping Review. JMIR Mental Health, 2025
  17. Association between pain and behavioral and psychological symptoms of dementia in older adults with dementia: a systematic review and meta-analysis
  18. International Association for the Study of Pain. Pain Management in Dementia

Artykuł ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje badania lekarskiego, indywidualnego rozpoznania ani planu leczenia. Przy nagłej zmianie stanu, podejrzeniu poważnego urazu lub bezpośrednim zagrożeniu życia potrzebna jest pilna pomoc medyczna.